Τελειοθηρία: κυνηγώντας το ανέφικτο

Η τελειομανία ή, όπως αποδίδεται επίσης, τελειοθηρία (τέλειος + θήρα = κυνήγι) δεν είναι απλώς η επιθυμία να κάνουμε κάτι καλά. Γίνεται δυσλειτουργική όταν η αξία που αποδίδουμε στον εαυτό μας εξαρτάται από την επίτευξη υπερβολικά υψηλών προτύπων, ακόμη και όταν αυτό προκαλεί άγχος, αναβλητικότητα, εξουθένωση ή προβλήματα στην καθημερινότητά μας.

Ας δούμε πιο αναλυτικά τι είναι η τελειοθηρία και ποιοι μηχανισμοί τη συντηρούν.

Τελειοθηρία = Τελειότητα;

Η τελειοθηρία δεν ταυτίζεται απλώς με την επιθυμία να κάνει κάποιος κάτι όσο καλύτερα μπορεί. Το πρόβλημα δεν είναι μόνο το ύψος των στόχων, αλλά η ακαμψία με την οποία επιδιώκονται και η σημασία που αποκτούν για την προσωπική του αξία. Ένα άτομο με δυσλειτουργική τελειοθηρία:

• θέτει προσωπικά απαιτητικά πρότυπα σε έναν ή περισσότερους σημαντικούς τομείς της ζωής του,
• βασίζει σε υπερβολικό βαθμό την αυτοαξιολόγησή του στο κατά πόσο πετυχαίνει αυτά τα πρότυπα,
• εξακολουθεί να τα επιδιώκει παρά τις αρνητικές συνέπειες που έχουν στη ζωή του

Υγιής και δυσλειτουργική τελειοθηρία

Στο σημείο αυτό θα ήταν χρήσιμο να αναφέρουμε ότι υπάρχει μεγάλη διαφορά μεταξύ υγιούς-βοηθητικής αναζήτησης της αριστείας και της δυσλειτουργικής τάσης για τελειότητα: η αναζήτηση της εξέλιξης και η θέσπιση στόχων βοηθούν τον καθένα μας να πετύχει πράγματα στη ζωή του. Όταν, όμως, τα πρότυπα γίνονται υπερβολικά απαιτητικά, η προσωπική αξία εξαρτάται από την επίτευξή τους και η προσπάθεια συνεχίζεται παρά το σημαντικό προσωπικό κόστος, τότε μιλάμε για δυσλειτουργική τελειοθηρία.

Ας δούμε το παράδειγμα του Μανώλη, ενός αρχιτέκτονα μηχανικού που άνοιξε πρόσφατα δικό του γραφείο. Εργάζεται σκληρά και οι πελάτες του είναι πολύ ικανοποιημένοι από τις υπηρεσίες του. Όταν αναλαμβάνει μία μελέτη προσπαθεί να την κάνει όσο καλύτερα γίνεται. Ελέγχει συχνά τι έχει κάνει, ώστε να είναι σίγουρος ότι είναι όλα σωστά και δε θα προκύψουν προβλήματα στον πελάτη του. Ο αδελφός του, με τον οποίο συνεργάζεται, έχει εκφράσει ενστάσεις για την υπερβολική σχολαστικότητα του Μανώλη προτείνοντας να εργάζονται με γρηγορότερους ρυθμούς, αφού οι εκκρεμότητες συσσωρεύονται και τα άλλα γραφεία μελετών παράγουν περισσότερη δουλειά σε αντίστοιχους χρόνους. Ο Μανώλης ωστόσο βασιζόμενος στην άποψη ότι η «καλή δουλειά θέλει χρόνο», δε συμφωνεί με τον αδελφό του και προκειμένου να κάνει τα σχέδια όπως εκείνος θεωρεί σωστό, απορρίπτει πελάτες γιατί δεν προλαβαίνει να εξυπηρετήσει περισσότερους. Ένα από τα χαρακτηριστικά του Μανώλη είναι ότι αναλαμβάνει προσωπικά όλες τις δουλειές γιατί οι συνεργάτες του «δε θα τις κάνουν εξίσου καλά όσο εκείνος». Αυτό έχει ως αποτέλεσμα να πιέζεται αρκετά και όλο αυτό να έχει επιπτώσεις σε διάφορους τομείς της ζωής του: δεν έχει χρόνο να αφιερώσει στα παιδιά του, βλέπει όλο και λιγότερο τους φίλους του, έχει παρατήσει τα χόμπι του, δυσκολεύεται να κοιμηθεί, ενώ τελευταία έχει αρχίσει να καταναλώνει περισσότερο αλκοόλ και να αντιμετωπίζει δυσκολίες με τη διάθεσή του.. Αυτά όλα έχουν ως αποτέλεσμα να μην μπορεί να αντεπεξέλθει στις υποχρεώσεις της επιχείρησής του, με συνέπεια να πιέζει όλο και περισσότερο τον εαυτό του για να καταφέρει τους υψηλούς στόχους που θέτει κάθε φορά. Έτσι δημιουργείται ένας φαύλος κύκλος: τα υπερβολικά απαιτητικά πρότυπα αυξάνουν την πίεση, η πίεση και η εξουθένωση επηρεάζουν την απόδοση, ενώ η μειωμένη απόδοση ενισχύει την αυτοκριτική και οδηγεί σε ακόμη αυστηρότερα πρότυπα.

Άτομα με δυσλειτουργική τελειοθηρία, όπως ο Μανώλης, συχνά αναφέρουν σκέψεις και πεποιθήσεις όπως:
– Δεν έχω ελεύθερο χρόνο
– Κανένα επίτευγμα δεν είναι αρκετό
– Κατηγορώ τον εαυτό μου εάν τα πράγματα δε γίνονται σωστά
– Δεν εμπιστεύομαι τους άλλους ότι θα κάνουν εξίσου καλά τη δουλειά όπως εγώ, οπότε τελικά την αναλαμβάνω
– Χρειάζεται να ελέγξω πολλές φορές τη δουλειά μου, προκειμένου να είναι αποδεκτή από εμένα
– Χρειάζεται να κάνω συνεχώς όλο και περισσότερα προκειμένου να είμαι αποδεκτός από τους άλλους
– Φοβάμαι τόσο πολύ να αποτύχω, που τελικά δεν ξεκινώ μία εργασία

Σχηματικά θα λέγαμε ότι ο φαύλος κύκλος της τελειοθηρίας αποτυπώνεται ως εξής:

Τελειοθηρία και αναβλητικότητα

Η δυσλειτουργική τελειοθηρία συχνά συνδέεται με την αναβλητικότητα. Όταν κάποιος πιστεύει ότι πρέπει να αποδώσει χωρίς λάθη ή να ανταποκριθεί σε υπερβολικά υψηλά πρότυπα, μπορεί να καθυστερεί να ξεκινήσει, επειδή φοβάται ότι το αποτέλεσμα δεν θα είναι αρκετά καλό. Η αναβολή μειώνει προσωρινά το άγχος, στη συνέχεια όμως αυξάνει την πίεση και την αυτοκριτική, διατηρώντας το φαύλο κύκλο της τελειοθηρίας.

Πού οφείλεται η τελειοθηρία;

Η ανάπτυξη της τελειοθηρίας φαίνεται να επηρεάζεται από την αλληλεπίδραση προσωπικών, οικογενειακών και ευρύτερων περιβαλλοντικών παραγόντων. Οι υψηλές γονικές προσδοκίες και η έντονη γονική κριτική έχουν συσχετιστεί με επιμέρους μορφές τελειοθηρίας. Παράλληλα, ένα παιδί μπορεί να υιοθετήσει τελειοθηρικά πρότυπα παρατηρώντας τον τρόπο με τον οποίο οι γονείς ή άλλοι σημαντικοί άνθρωποι αντιμετωπίζουν τα λάθη, την αποτυχία και την επίδοση. Αυτό δε σημαίνει ότι η επιβράβευση της προσπάθειας ή μιας επιτυχίας είναι δυσλειτουργική. Οι δυσκολίες μπορεί να εμφανιστούν όταν το παιδί καταλήξει να πιστεύει ότι η αποδοχή, η αναγνώριση ή η προσωπική του αξία εξαρτώνται αποκλειστικά από το πόσο καλά αποδίδει.

Με ποιες ψυχολογικές δυσκολίες συνδέεται;

Η δυσλειτουργική τελειοθηρία δεν αποτελεί από μόνη της ψυχική διαταραχή. Μπορεί, όμως, να λειτουργεί ως ένας κοινός μηχανισμός που εμφανίζεται σε διαφορετικές ψυχολογικές δυσκολίες και συμβάλλει στη διατήρησή τους. Έχει μελετηθεί αρκετά η σχέση της με διαταραχές όπως: Ιδεοψυχαναγκαστική διαταραχή, Άγχος για την εικόνα σώματος, Κοινωνική φοβία, Διαταραχή πανικού, Φοβίες, αλλά και με την ανησυχία (χαρακτηριστικό της Διαταραχής γενικευμένου άγχους). Επίσης, η τελειοθηρία φαίνεται να παίζει ρόλο και στη διατήρηση διαταραχών πρόσληψης τροφής, όπως η νευρική ανορεξία και η βουλιμία.

Τέλος, η υπερπροσπάθεια για την επίτευξη υπερβολικά υψηλών προτύπων μπορεί να οδηγήσει σε κόπωση και εξουθένωση. Παράλληλα, η αποφυγή και η αναβλητικότητα μπορεί να περιορίσουν τις δραστηριότητες του ατόμου, να ενισχύσουν την αίσθηση ανεπάρκειας και να επιβαρύνουν τη διάθεσή του. Αυτό δεν σημαίνει απαραίτητα ότι υπάρχει κατάθλιψη, δείχνει όμως έναν τρόπο με τον οποίο η τελειοθηρία μπορεί να συνδεθεί με καταθλιπτικά συμπτώματα.

Θα ήταν σημαντικό να τονίσουμε ότι κάθε άνθρωπος, που έχει τελειοθηρικά χαρακτηριστικά, δε συνεπάγεται ότι θα αναπτύξει κάποια ψυχική διαταραχή. Όταν, όμως, η τελειοθηρία είναι έντονη και άκαμπτη, μπορεί να αυξάνει την ψυχολογική επιβάρυνση ή να δυσκολεύει την αντιμετώπιση ήδη υπαρχόντων προβλημάτων.

Πώς αντιμετωπίζεται η τελειοθηρία;

Η Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία για την τελειοθηρία διαθέτει ερευνητική υποστήριξη και μπορεί να βοηθήσει στη μείωση των δυσλειτουργικών προτύπων, της έντονης αυτοκριτικής και των συναφών ψυχολογικών συμπτωμάτων. Η θεραπεία μπορεί να περιλαμβάνει τον εντοπισμό και την επανεξέταση άκαμπτων πεποιθήσεων, τη διεξαγωγή συμπεριφορικών πειραμάτων, την αντιμετώπιση της αναβλητικότητας, τη μείωση του υπερβολικού ελέγχου και την ανάπτυξη μιας πιο αντικειμενικής αξιολόγησης του εαυτού.

Στόχος δεν είναι να εγκαταλείψει κάποιος τις φιλοδοξίες ή τις προσπάθειές του, αλλά να αποκτήσει μεγαλύτερη ευελιξία και να αποσυνδέσει την προσωπική του αξία από την επίδοση. Με αυτόν τον τρόπο μπορεί σταδιακά να βγει από το φαύλο κύκλο της τελειοθηρίας και να επιδιώκει τους στόχους του χωρίς το υπερβολικό κόστος που δημιουργούν τα άκαμπτα και απαιτητικά πρότυπα.

Περισσότερα μπορείτε να βρείτε παρακολουθώντας τη σχετική εισήγηση από ημερίδα του Σωματείου Ψυχολόγων Κέρκυρας:

​πηγές:

• Shafran, R., Cooper, Z., & Fairburn, C. G. (2002). Clinical perfectionism: A cognitive-behavioural analysis. Behaviour Research and Therapy, 40(7), 773–791.
• Stoeber, J., & Otto, K. (2006). Positive conceptions of perfectionism: Approaches, evidence, challenges. Personality and Social Psychology Review, 10(4), 295–319
• Egan, S. J., Wade, T. D., & Shafran, R. (2011). Perfectionism as a transdiagnostic process: A clinical review. Clinical Psychology Review, 31(2), 203–212.
• Egan, S. J., Wade, T. D., Shafran, R., & Antony, M. M. (2014). Cognitive-behavioral treatment of perfectionism. Guilford Press.
• Galloway, R., Watson, H., Greene, D., Shafran, R., & Egan, S. J. (2022). The efficacy of randomised controlled trials of cognitive behaviour therapy for perfectionism: A systematic review and meta-analysis. Cognitive Behaviour Therapy, 51(2), 170–184