Burnout και κατάθλιψη: πού συναντιούνται και πού διαφέρουν;

Η επαγγελματική εξουθένωση και η κατάθλιψη μπορεί να εμφανίζουν κοινά συμπτώματα, αλλά δεν αποτελούν την ίδια κατάσταση. Έντονη κόπωση, μειωμένη διάθεση και δυσκολία συγκέντρωσης μπορεί να εμφανιστούν ύστερα από μια παρατεταμένη περίοδο πίεσης. Συχνά τίθεται το ερώτημα: πρόκειται για burnout ή για κατάθλιψη; Η διάκριση δεν είναι πάντοτε εύκολη, καθώς οι δύο καταστάσεις παρότι παρουσιάζουν ομοιότητες, διαφέρουν ως προς το πλαίσιο στο οποίο εκδηλώνονται και την έκταση με την οποία επηρεάζουν τη ζωή του ανθρώπου.

Τι είναι το burnout;

Ο Παγκόσμιος Οργανισμός Υγείας περιγράφει το burnout, ή επαγγελματική εξουθένωση, ως φαινόμενο που συνδέεται με χρόνιο εργασιακό στρες το οποίο δεν έχει αντιμετωπιστεί αποτελεσματικά. Στο ICD-11 καταγράφεται ως επαγγελματικό φαινόμενο και χαρακτηρίζεται από:

• έντονη σωματική και συναισθηματική εξάντληση,
• ψυχική απομάκρυνση από την εργασία ή αυξημένο κυνισμό,
• μειωμένη αίσθηση επαγγελματικής αποτελεσματικότητας

Το άτομο μπορεί να αισθάνεται ότι οι δυνάμεις του έχουν εξαντληθεί, να δυσκολεύεται να ανταποκριθεί στις απαιτήσεις και να αντιμετωπίζει με εκνευρισμό υποχρεώσεις που παλαιότερα διαχειριζόταν ευκολότερα. Σε αντίθεση με τη συνηθισμένη κόπωση, η οποία συνήθως περιορίζεται με ξεκούραση, στο burnout η ανάκαμψη γίνεται πιο αργή. Ακόμη και μετά από ένα ρεπό, η σκέψη της επιστροφής στη δουλειά μπορεί να συνοδεύεται από ένταση ή απογοήτευση.

Τι χαρακτηρίζει την κατάθλιψη;

Η κατάθλιψη επηρεάζει ευρύτερα τη διάθεση, τη σκέψη, τη συμπεριφορά και τη λειτουργικότητα. Κεντρικά χαρακτηριστικά της είναι η επίμονη καταθλιπτική διάθεση ή η απώλεια ενδιαφέροντος και ευχαρίστησης για τουλάχιστον δύο εβδομάδες. Μπορεί επίσης να συνυπάρχουν:

• μειωμένη ενέργεια,
• αλλαγές στον ύπνο ή στην όρεξη για φαγητό,
• δυσκολία συγκέντρωσης,
• έντονη ενοχή ή αίσθηση αναξιότητας,
• απαισιοδοξία για το μέλλον

Ποιες είναι οι βασικές διαφορές;

Η σημαντικότερη διαφορά αφορά το πεδίο στο οποίο εκδηλώνονται τα συμπτώματα:

• Στο burnout, η δυσφορία συνδέεται κυρίως με την εργασία. Κάποιος μπορεί να αισθάνεται εξουθενωμένος κατά τη διάρκεια της βάρδιας, αλλά να διατηρεί ενδιαφέρον για τους φίλους, την οικογένεια ή τις προσωπικές του δραστηριότητες.
• Στην κατάθλιψη, η μειωμένη διάθεση και η απώλεια ενδιαφέροντος τείνουν να επεκτείνονται σε περισσότερους τομείς. Δραστηριότητες που προηγουμένως πρόσφεραν ευχαρίστηση μπορεί να μοιάζουν αδιάφορες ή ιδιαίτερα απαιτητικές.
• Διαφορά μπορεί να παρατηρηθεί και στον τρόπο με τον οποίο αξιολογείται ο εαυτός. Στην επαγγελματική εξουθένωση, η αυτοκριτική αφορά συχνά την απόδοση: «δεν μπορώ πλέον να ανταποκριθώ». Στην κατάθλιψη μπορεί να αποκτήσει γενικότερο χαρακτήρα: «δεν αξίζω»
• Η απομάκρυνση από την εργασία προσφέρει επίσης χρήσιμες πληροφορίες. Στο burnout, η άδεια ή η μείωση των απαιτήσεων μπορεί να οδηγήσει σε αισθητή βελτίωση. Στην κατάθλιψη, τα συμπτώματα συχνά παραμένουν και κατά τον ελεύθερο χρόνο

Η οπτική της Γνωστικής Συμπεριφορικής Θεραπείας

Η Γνωστική Συμπεριφορική Ψυχοθεραπεία εξετάζει την αλληλεπίδραση ανάμεσα στις συνθήκες ζωής, στις σκέψεις, στα συναισθήματα και στη συμπεριφορά. Σε περιόδους αυξημένης εργασιακής πίεσης, μπορεί να ενεργοποιηθούν άκαμπτοι κανόνες όπως «πρέπει να αντέξω» ή «οφείλω να ανταποκριθώ σε όλα». Το άτομο περιορίζει τα διαλείμματα, παραμελεί την ανάπαυση και αναλαμβάνει περισσότερες υποχρεώσεις από όσες μπορεί να διαχειριστεί. Η εξάντληση επηρεάζει σταδιακά την απόδοση. Τα λάθη ή η δυσκολία συγκέντρωσης ερμηνεύονται ως ένδειξη ανεπάρκειας και οδηγούν σε μεγαλύτερη προσπάθεια. Δημιουργείται έτσι ένας κύκλος:

αυξημένες απαιτήσεις → υπερπροσπάθεια → περιορισμένη ανάκαμψη → εξάντληση → αυτοκριτική → νέα υπερπροσπάθεια

Στην κατάθλιψη, ένας ακόμη κύκλος αφορά τη σταδιακή απόσυρση. Καθώς μειώνεται η ενέργεια, το άτομο εγκαταλείπει δραστηριότητες που του πρόσφεραν ευχαρίστηση ή αίσθηση επάρκειας. Οι θετικές εμπειρίες περιορίζονται και η κινητοποίηση μειώνεται περισσότερο.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η ψυχοθεραπεία;

Η θεραπευτική παρέμβαση ξεκινά με τη διερεύνηση της διάρκειας, της έντασης και της έκτασης των συμπτωμάτων. Εξετάζεται κατά πόσο η δυσκολία περιορίζεται στην εργασία ή επηρεάζει συνολικά την καθημερινότητα. Στο πλαίσιο της Γνωστικής Συμπεριφορικής Θεραπείας, το άτομο μπορεί να εργαστεί πάνω:

• στους άκαμπτους κανόνες γύρω από την απόδοση και την ευθύνη,
• στην ισορροπία μεταξύ δραστηριότητας και ανάκαμψης,
• στη διεκδικητική επικοινωνία και στη θέσπιση ορίων,
• στην αντιμετώπιση της αυτοκριτικής,
• στη σταδιακή επανένταξη δραστηριοτήτων που προσφέρουν ικανοποίηση και νόημα

Είναι σημαντικό να τονίσουμε ότι η αντιμετώπιση του burnout χρειάζεται να λαμβάνει υπόψη και το εργασιακό περιβάλλον. Ένα εξαντλητικό ωράριο, η υποστελέχωση ή η συνεχής παραβίαση των ορίων και των εργασιακών κανόνων απαιτούν αλλαγές στις συνθήκες εργασίας και δεν μπορούν να αντιμετωπιστούν αποκλειστικά με ατομικές τεχνικές διαχείρισης.

Πότε χρειάζεται αναζήτηση βοήθειας;

Η επικοινωνία με επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι χρήσιμη όταν η εξάντληση επιμένει, όταν η διάθεση παραμένει μειωμένη για δύο εβδομάδες ή περισσότερο ή όταν περιορίζεται το ενδιαφέρον για ανθρώπους και δραστηριότητες. Ιδιαίτερη προσοχή χρειάζεται όταν η αυτοκριτική γίνεται έντονη, όταν επηρεάζονται σημαντικά η εργασία και οι σχέσεις ή αυξάνεται η χρήση αλκοόλ και άλλων ουσιών.

Η έγκαιρη αναγνώριση της δυσκολίας επιτρέπει την καλύτερη κατανόηση των παραγόντων που τη διατηρούν. Μέσα από την ψυχοθεραπεία, το άτομο μπορεί να επανεξετάσει τον τρόπο με τον οποίο ανταποκρίνεται στις απαιτήσεις, να αποκαταστήσει σταδιακά την καθημερινή του λειτουργικότητα και να διαμορφώσει έναν περισσότερο βιώσιμο τρόπο εργασίας και ζωής.

πηγές:

• World Health Organization. Burn-out an occupational phenomenon: International Classification of Diseases
• World Health Organization. Depressive disorder (depression)
• Koutsimani, P., Montgomery, A. & Georganta, K. The Relationship Between Burnout, Depression, and Anxiety: A Systematic Review and Meta-Analysis. Frontiers in Psychology, 2019
• National Institute for Health and Care Excellence. Depression in adults: treatment and management, NG222