Πώς επηρεάζουν τα social media την ψυχολογία μας; Ο μύθος του χρόνου χρήσης

Τα social media έχουν ενσωματωθεί τόσο πολύ στην καθημερινότητά μας, ώστε η συζήτηση γύρω από τη σχέση «κοινωνικά δίκτυα και ψυχική υγεία» συχνά περιορίζεται σε ένα ερώτημα: πόσες ώρες περνάμε μπροστά σε μια οθόνη;

Ο χρόνος έχει σημασία, αλλά δε λέει όλη την ιστορία. Οι έρευνες δείχνουν ότι η απλή ποσότητα χρήσης έχει συνήθως μικρή συσχέτιση με την ψυχική υγεία και την ευεξία. Περισσότερη πληροφορία παίρνουμε όταν εξετάζουμε τι κάνουμε στα κοινωνικά δίκτυα, τι αναζητούμε σε αυτά και πώς η χρήση τους εντάσσεται στην υπόλοιπη ζωή μας.

Τα κοινωνικά δίκτυα και η ανθρώπινη ανάγκη για σύνδεση

Ένας βασικός λόγος για τον οποίο τα κοινωνικά δίκτυα είναι τόσο ελκυστικά είναι ότι ανταποκρίνονται σε μια πολύ παλιά ανθρώπινη ανάγκη: να συνδεόμαστε με άλλους και να αισθανόμαστε ότι ανήκουμε κάπου. Μέσα από αυτά μπορούμε να διατηρούμε σχέσεις παρά τη γεωγραφική απόσταση, να βρίσκουμε ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα ή εμπειρίες και να αναζητούμε κοινωνική ή συναισθηματική υποστήριξη. Η επικοινωνία και οι θετικές κοινωνικές εμπειρίες μέσω των κοινωνικών δικτύων συνδέονται πράγματι με καλύτερους δείκτες κοινωνικής και συναισθηματικής ευεξίας. Αυτό μπορεί να έχει ιδιαίτερη σημασία για ανθρώπους που δυσκολεύονται να βρουν αντίστοιχες κοινότητες στο άμεσο περιβάλλον τους. Στις μεγαλύτερες ηλικίες, επίσης, η κοινωνική χρήση του διαδικτύου φαίνεται ότι μπορεί να βοηθά στη διατήρηση των προσωπικών δικτύων και των ήδη υπαρχουσών σχέσεων.

Για τους εφήβους υπάρχει και μια ακόμη διάσταση. Τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν έναν χώρο στον οποίο μπορούν να διερευνήσουν πλευρές της ταυτότητάς τους, να εκφράσουν ενδιαφέροντα και να αναζητήσουν ομάδες στις οποίες αισθάνονται ότι ανήκουν. Πρόσφατη συστηματική ανασκόπηση βρήκε ότι η ενεργή συμμετοχή σχετίζεται με περισσότερη διερεύνηση της ταυτότητας, ενώ η πιο αυθεντική παρουσίαση του εαυτού συνδέεται με μεγαλύτερη σαφήνεια της αυτοεικόνας.

Επομένως, η διαδικτυακή επικοινωνία δεν είναι απαραίτητα υποκατάστατο μιας «πραγματικής» κοινωνικής ζωής. Μπορεί να αποτελεί μέρος της.

Τι είναι το σύνδρομο FoMO (Fear of Missing Out);

Η ίδια ανάγκη για συμμετοχή και σύνδεση μπορεί ορισμένες φορές να μας δυσκολεύει να αποσυνδεθούμε. Ο όρος Fear of Missing Out (FoMO) περιγράφει την ανησυχία ότι άλλοι άνθρωποι βιώνουν κάτι ενδιαφέρον ή σημαντικό από το οποίο εμείς απουσιάζουμε. Μπορεί να εκφράζεται ως ανάγκη να γνωρίζουμε αν ήρθε κάποιο μήνυμα, αν εξελίσσεται μια συζήτηση ή αν υπάρχει κάτι νέο που δεν έχουμε δει. Το FoMO έχει σταθερή σχέση τόσο με τη συχνότερη όσο και με την προβληματική χρήση των κοινωνικών δικτύων. Αυτό δεν σημαίνει ότι τα κοινωνικά δίκτυα δημιουργούν από μόνα τους αυτή την ανησυχία. Προσφέρουν όμως ένα περιβάλλον στο οποίο η δυνατότητα να ελέγξουμε «μήπως συνέβη κάτι» είναι συνεχώς διαθέσιμη.

Όταν το κινητό γίνεται η εύκολη απόσπαση

Δεν ανοίγουμε πάντοτε μια εφαρμογή επειδή θέλουμε να επικοινωνήσουμε ή να πληροφορηθούμε κάτι. Συχνά το κάνουμε σε μια στιγμή αναμονής, βαρεμάρας, άγχους ή όταν αυτό που κάνουμε εκείνη τη στιγμή απαιτεί προσπάθεια. Η προσωρινή απόσπαση μπορεί φυσικά να είναι ένας τρόπος χαλάρωσης. Περισσότερο ενδιαφέρον έχει το τι συμβαίνει όταν το άνοιγμα του κινητού γίνεται σχεδόν αυτόματη αντίδραση κάθε φορά που μειώνεται το ενδιαφέρον ή εμφανίζεται κάποια δυσφορία.

Ιδιαίτερη συζήτηση έχει αναπτυχθεί γύρω από τα σύντομα βίντεο, όπως TikTok, Reels και Shorts. Μεγάλη μετα-ανάλυση βρήκε ότι η αυξημένη χρήση τους συνδέεται με χαμηλότερες επιδόσεις κυρίως στην προσοχή και στην ικανότητα να αναστέλλουμε μια παρόρμηση. Αυτό είναι ένα σημαντικό εύρημα, αλλά χρειάζεται σωστή ερμηνεία. Δε γνωρίζουμε ακόμη σε ποιο βαθμό η συχνή έκθεση σε γρήγορα, συνεχώς εναλλασσόμενα ερεθίσματα δυσκολεύει τη συγκέντρωση ή αν άνθρωποι που ήδη δυσκολεύονται να διατηρήσουν την προσοχή τους έλκονται περισσότερο από αυτού του είδους το περιεχόμενο.

Από πού προέρχεται ο χρόνος που δίνουμε στα social media;

Μερικές φορές θεωρούμε αυτονόητο ότι ο χρόνος στα κοινωνικά δίκτυα αφαιρείται από φίλους, άσκηση ή άλλες πιο ωφέλιμες δραστηριότητες. Τα δεδομένα όμως δε δείχνουν μια τόσο απλή σχέση. Υπάρχουν λίγα στοιχεία ότι η αύξηση της χρήσης των social media αντικαθιστά συστηματικά την πρόσωπο με πρόσωπο επικοινωνία. Συχνά φαίνεται να αντικαθιστά άλλες μορφές χρήσης μέσων.

Παρόλα αυτά, ο χρόνος παραμένει σημαντικός. Για κάποιον μισή ώρα scrolling μπορεί να αντικαθιστά τηλεόραση. Για κάποιον άλλο μπορεί να καθυστερεί τον ύπνο, να διακόπτει μια εργασία ή να περιορίζει μια δραστηριότητα που είχε μεγαλύτερη αξία για εκείνον.

Η σχέση των κοινωνικών δικτύων με τον ύπνο

Και στον ύπνο χρειάζεται να ξεχωρίσουμε την απλή από τη δυσλειτουργική χρήση. Μεγάλη συστηματική ανασκόπηση σε νέους ανθρώπους βρήκε ότι η γενική χρήση των κοινωνικών δικτύων δε σχετιζόταν σταθερά με προβλήματα ή διάρκεια ύπνου. Αντίθετα, η δυσλειτουργική χρήση, όταν δηλαδή η χρήση είναι δύσκολο να ελεγχθεί και αρχίζει να παρεμβαίνει στην καθημερινότητα, είχε σχέση με προβλήματα ύπνου.

Στους ενήλικες, μεγάλη πληθυσμιακή μελέτη έδειξε επίσης ότι η συχνή χρήση οθόνης στο μισάωρο πριν από τον ύπνο συνδεόταν με καθυστέρηση της ώρας κατάκλισης, μικρότερη διάρκεια ύπνου και περισσότερη υπνηλία την επόμενη ημέρα. Δεν πρόκειται μόνο για το φως της οθόνης. Το περιεχόμενο μπορεί να διατηρεί την εγρήγορση, ενώ η δυνατότητα για «ένα ακόμη βίντεο» ή έναν τελευταίο έλεγχο μεταθέτει εύκολα την ώρα που θα αφήναμε το κινητό και θα κοιμόμασταν.

Κοινωνικά δίκτυα και κοινωνική σύγκριση

Η κοινωνική σύγκριση δε δημιουργήθηκε από τα κοινωνικά δίκτυα. Οι άνθρωποι πάντοτε χρησιμοποιούσαν τους άλλους ως σημείο αναφοράς. Οι πλατφόρμες όμως αυξάνουν σημαντικά τις ευκαιρίες για σύγκριση, δημιουργώντας παράλληλα το εξής παράδοξο: γνωρίζουμε ολόκληρη τη δική μας ζωή, αλλά από τη ζωή των άλλων βλέπουμε κυρίως ό,τι επέλεξαν να παρουσιάσουν. Αυτές οι συγκρίσεις μπορούν να επηρεάζουν και την εικόνα που διαμορφώνουμε για τον εαυτό μας, ιδιαίτερα όταν η αυτοαξιολόγησή μας εξαρτάται έντονα από το πώς θεωρούμε ότι στεκόμαστε απέναντι στους άλλους.

Στην εφηβεία η σύγκριση μπορεί να αφορά την εμφάνιση, την αποδοχή ή τη δημοτικότητα. Στην ενήλικη ζωή μπορεί να μεταφέρεται στην επαγγελματική εξέλιξη, τις σχέσεις, την οικογένεια, τα ταξίδια ή τον τρόπο ζωής. Στη βιβλιογραφία, η κοινωνική σύγκριση εμφανίζει πολύ σαφέστερη αρνητική σχέση με την ευεξία από ό,τι ο απλός χρόνος χρήσης. Αυτό είναι ένα ακόμη παράδειγμα του γιατί έχει σημασία τι συμβαίνει όσο βρισκόμαστε μέσα στην εφαρμογή.

Phubbing: όταν το κινητό μπαίνει ανάμεσα στις σχέσεις μας

Ένα σχετικό φαινόμενο είναι το phubbing: όταν, ενώ βρισκόμαστε με έναν άνθρωπο, στρέφουμε επανειλημμένα την προσοχή μας στο κινητό. Δεν πρόκειται για φαινόμενο αποκλειστικά των κοινωνικών δικτύων. Η χρήση social media, όμως, μπορεί προφανώς να αποτελεί μία από τις δραστηριότητες που διεκδικούν αυτή την προσοχή. Σε πρόσφατη μετα-ανάλυση, το phubbing μεταξύ συντρόφων συνδεόταν με χαμηλότερη ικανοποίηση από τη σχέση, μικρότερη οικειότητα και μειωμένη αίσθηση ότι ο σύντροφος ανταποκρίνεται ουσιαστικά. Τα δεδομένα βέβαια δεν αποδεικνύουν ότι το κινητό προκαλεί αυτές τις δυσκολίες, αλλά αναδεικνύουν μια χρήσιμη πλευρά της συζήτησης: δεν έχει σημασία μόνο με πόσους ανθρώπους μπορούμε να είμαστε συνδεδεμένοι, αλλά και πόση προσοχή δίνουμε σε εκείνον που βρίσκεται μαζί μας.

Δε χρησιμοποιούμε όλοι τα κοινωνικά δίκτυα με τον ίδιο τρόπο

Η ηλικία παίζει ρόλο, χωρίς αυτό να σημαίνει ότι τα κοινωνικά δίκτυα αποτελούν κυρίως πρόβλημα των εφήβων. Στην εφηβεία η αποδοχή των συνομηλίκων, η κοινωνική σύγκριση και η διαμόρφωση της ταυτότητας έχουν ιδιαίτερη σημασία. Στην ενήλικη ζωή η χρήση γίνεται πιο ετερογενής: επικοινωνία, ενημέρωση, εργασία, ψυχαγωγία και κοινωνική υποστήριξη μπορεί να συνυπάρχουν. Στις μεγαλύτερες ηλικίες η δυνατότητα διατήρησης σχέσεων από απόσταση μπορεί να αποκτά μεγαλύτερη αξία.

Υπάρχουν επίσης διαφορές μεταξύ φύλων σε επιμέρους τομείς, αλλά η έρευνα δεν υποστηρίζει ένα απλό σχήμα σύμφωνα με το οποίο το ένα φύλο επηρεάζεται συνολικά περισσότερο. Το είδος του περιεχομένου, οι ανάγκες του ανθρώπου και ο τρόπος με τον οποίο χρησιμοποιεί την πλατφόρμα φαίνεται να είναι περισσότερο διαφωτιστικά.

Τι μας λέει ο χρόνος στην οθόνη;

Τα κοινωνικά δίκτυα μπορούν να μας βοηθήσουν να συνδεθούμε, να αισθανθούμε ότι ανήκουμε, να διατηρήσουμε σχέσεις, να βρούμε υποστήριξη, πληροφορίες και ανθρώπους με κοινά ενδιαφέροντα. Την ίδια στιγμή, η χρήση μπορεί να συνδεθεί με συνεχή έλεγχο, κοινωνική σύγκριση, διάσπαση της προσοχής ή καθυστέρηση του ύπνου. Δε χρειάζεται λοιπόν να αποφασίσουμε αν τα κοινωνικά δίκτυα είναι «καλά» ή «κακά». Περισσότερο νόημα έχει να παρατηρήσουμε τη λειτουργία που έχουν στη δική μας ζωή:

-Τι αναζητώ όταν ανοίγω μια εφαρμογή;
-Το βρίσκω τελικά;
-Πώς αισθάνομαι όταν την κλείνω;
-Και τι θέση έχει αυτή η χρήση ανάμεσα στους ανθρώπους και στις δραστηριότητες που έχουν σημασία για μένα;

Ο χρόνος χρήσης είναι μια χρήσιμη πληροφορία. Οι απαντήσεις σε αυτά τα ερωτήματα, όμως, μας λένε περισσότερα.

πηγές

• Ahmed, O., Walsh, E. I., Dawel, A., Alateeq, K., Espinoza Oyarce, D. A., & Cherbuin, N. (2024). *Social media use, mental health and sleep: A systematic review with meta-analyses*. Journal of Affective Disorders, 367, 701–712
• Avci, H., Baams, L., & Kretschmer, T. (2025). *A systematic review of social media use and adolescent identity development*. Adolescent Research Review, 10, 219–236
• Fioravanti, G., Casale, S., Bocci Benucci, S., Prostamo, A., Falone, A., Ricca, V., & Rotella, F. (2021). *Fear of missing out and social networking sites use and abuse: A meta-analysis*. Computers in Human Behavior, 122, 106839
• Hall, J. A., & Liu, D. (2022). *Social media use, social displacement, and well-being*. Current Opinion in Psychology, 46, 101339
• Koh, G. K., Ow Yong, J. Q. Y., Lee, A. R. Y. B., Ong, B. S. Y., Yau, C. E., Ho, C. S. H., & Goh, Y. S. (2024). *Social media use and its impact on adults’ mental health and well-being: A scoping review*. Worldviews on Evidence-Based Nursing, 21(4), 345–394
• National Academies of Sciences, Engineering, and Medicine. (2024). *Social Media and Adolescent Health*. National Academies Press
• Nguyen, L., Walters, J., Paul, S., Monreal Ijurco, S., Rainey, G. E., Parekh, N., Blair, G., & Darrah, M. (2025). *Feeds, feelings, and focus: A systematic review and meta-analysis examining the cognitive and mental health correlates of short-form video use*. Psychological Bulletin, 151(9), 1125–1146
• Ni, N., Ahrari, S., Zaremohzzabieh, Z., Zarean, M., & Roslan, S. (2025). *A meta-analytic study of partner phubbing and its antecedents and consequences*. Frontiers in Psychology, 16, 1561159