Όταν τίποτα δε μας ευχαριστεί: κατανοώντας την ανηδονία

Μια έξοδος με φίλους, ένα αγαπημένο φαγητό ή μια δραστηριότητα που περιμέναμε με ενδιαφέρον μπορεί πλέον να μας αφήνει αδιάφορους. Συνεχίζουμε τις υποχρεώσεις μας, αλλά δυσκολευόμαστε να νιώσουμε ικανοποίηση. Κάποιες φορές η εμπειρία περιγράφεται με φράσεις όπως «δε χαίρομαι τίποτα» ή «όλα γίνονται μηχανικά».

Όταν αυτή η αλλαγή επιμένει, μπορεί να προκαλεί ανησυχία και αυτοκριτική: «Έχω πράγματα για τα οποία θα έπρεπε να χαίρομαι. Γιατί δε νιώθω έτσι;»

Τι είναι η ανηδονία

Η ανηδονία περιγράφει τη μειωμένη ευχαρίστηση από εμπειρίες που προηγουμένως μας ικανοποιούσαν. Συχνά συνοδεύεται από απώλεια ενδιαφέροντος ή μειωμένο κίνητρο να τις αναζητήσουμε. Μπορεί να αφορά τις κοινωνικές επαφές, τη μουσική, το φαγητό, τη σεξουαλική επαφή ή προσωπικά ενδιαφέροντα. Η ένταση και η έκτασή της διαφέρουν από άνθρωπο σε άνθρωπο.

Για να κατανοήσουμε τη δυσκολία, έχει σημασία να εξετάσουμε:

• Την προσδοκία ευχαρίστησης: κατά πόσο περιμένουμε ότι μια δραστηριότητα θα μας προσφέρει κάτι θετικό
• Την κινητοποίηση: κατά πόσο είμαστε διατεθειμένοι να καταβάλουμε προσπάθεια για να την αναζητήσουμε
• Την ευχαρίστηση κατά τη διάρκειά της: κατά πόσο απολαμβάνουμε αυτό που συμβαίνει εκείνη τη στιγμή

Για παράδειγμα, κάποιος μπορεί να μην έχει διάθεση να συναντήσει φίλους, αλλά να περάσει σχετικά ευχάριστα όταν τελικά βρεθεί μαζί τους. Κάποιος άλλος μπορεί να επιδιώκει τη συνάντηση, αλλά να νιώθει ότι δεν την απολαμβάνει. Αυτή η διάκριση βοηθά να κατανοήσουμε πού ακριβώς εντοπίζεται η δυσκολία.

Η σχέση με την κατάθλιψη

Η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης αποτελεί ένα από τα βασικά συμπτώματα της κατάθλιψης. Μπορεί να συνοδεύεται από αλλαγές στον ύπνο και στην όρεξη, μειωμένη ενέργεια, δυσκολία συγκέντρωσης ή έντονη ενοχή. Ορισμένοι άνθρωποι περιγράφουν κυρίως ένα αίσθημα κενού. Ωστόσο, η ανηδονία από μόνη της δεν αρκεί για να τεθεί διάγνωση κατάθλιψης. Παρατηρείται και σε διαφορετικές κλινικές εικόνες. Χρειάζεται να εξετάζονται η διάρκεια, η ένταση, τα υπόλοιπα συμπτώματα και οι συνθήκες ζωής του ατόμου.

Ο φαύλος κύκλος της απόσυρσης

Όταν περιμένουμε ότι τίποτα δε θα μας ευχαριστήσει, είναι πιθανό να περιορίσουμε τις δραστηριότητές μας. Ακυρώνουμε συναντήσεις, αφήνουμε ενδιαφέροντα και περνάμε περισσότερο χρόνο χωρίς συγκεκριμένο πρόγραμμα. Αυτό έχει ως συνέπεια να μειώνονται και οι ευκαιρίες να βιώσουμε κάτι ευχάριστο ή μια αίσθηση επίτευξης. Η καθημερινότητα γίνεται περισσότερο μονότονη και η αρχική εντύπωση ότι «τίποτα δεν έχει ενδιαφέρον» ενισχύεται.

Ας υποθέσουμε ότι κάποιος σκέφτεται: «Δεν πρόκειται να περάσω καλά, οπότε γιατί να βγω;» → Ακυρώνει μια συνάντηση και αποφεύγει προσωρινά μια δραστηριότητα που του φαίνεται απαιτητική → Αργότερα, όμως, μπορεί να αισθανθεί περισσότερο αποκομμένος → Ενισχύεται η άποψη ότι δεν υπάρχει κάτι που να αξίζει την προσπάθεια.

Αυτός είναι ένας πιθανός μηχανισμός που συντηρεί τη δυσκολία. Η αρχική εμφάνιση της ανηδονίας χρειάζεται ευρύτερη διερεύνηση.

Πώς μπορεί να βοηθήσει η Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία

Στη Γνωστική Συμπεριφορική Θεραπεία, ο θεραπευτής και ο θεραπευόμενος εξετάζουν μαζί πότε εμφανίστηκε η αλλαγή, ποιες δραστηριότητες έχουν περιοριστεί και ποιες σκέψεις συνοδεύουν τη δυσκολία. Η κατανόηση αυτού του προσωπικού μοτίβου καθοδηγεί την παρέμβαση.

Μια προσέγγιση που μπορεί να αξιοποιηθεί είναι η συμπεριφορική ενεργοποίηση. Αφορά τη σταδιακή επανένταξη δραστηριοτήτων που συνδέονται με ευχαρίστηση, επαφή με άλλους ή αίσθηση επίτευξης. Οι επιλογές και ο ρυθμός συμφωνούνται στη θεραπεία, λαμβάνοντας υπόψη την ενέργεια του ατόμου, τις συνθήκες ζωής και τα πρακτικά εμπόδια.

Παράλληλα, εξετάζονται σκέψεις όπως «αφού δεν το χαίρομαι όπως παλιά, δεν έχει κανένα νόημα» ή «δε θα αλλάξει ποτέ αυτό που νιώθω». Στη θεραπεία διερευνάται κατά πόσο αυτά τα συμπεράσματα ανταποκρίνονται στην εμπειρία του ατόμου και πώς επηρεάζουν τις επιλογές του.

Η συμμετοχή σε μια δραστηριότητα δεν εγγυάται ότι η ευχαρίστηση θα επιστρέψει αμέσως. Η θεραπευτική δουλειά περιλαμβάνει την παρακολούθηση της πορείας και την επανεξέταση των δυσκολιών όταν η βελτίωση είναι περιορισμένη.

Πότε χρειάζεται αναζήτηση βοήθειας;

Η επικοινωνία με έναν επαγγελματία ψυχικής υγείας είναι χρήσιμη όταν η απώλεια ενδιαφέροντος ή ευχαρίστησης επιμένει, επηρεάζει τις σχέσεις και τις υποχρεώσεις ή συνοδεύεται από άλλα συμπτώματα κατάθλιψης. Η αξιολόγηση βοηθά να διαμορφωθεί ένα πλάνο που ανταποκρίνεται στις πραγματικές ανάγκες του ατόμου.

Το ότι σήμερα τίποτα δεν μας ευχαριστεί δεν σημαίνει ότι θα αισθανόμαστε έτσι για πάντα. Η γνωστική συμπεριφορική θεραπεία, με ένα πλάνο προσαρμοσμένο στις ανάγκες κάθε ανθρώπου, μπορεί να βοηθήσει στη σταδιακή επιστροφή του ενδιαφέροντος και της ικανοποίησης στην καθημερινότητά μας.

πηγές

• Rizvi, S. J., Pizzagalli, D. A., Sproule, B. A., & Kennedy, S. H. (2016). Assessing anhedonia in depression: Potentials and pitfalls. Neuroscience & Biobehavioral Reviews, 65, 21–35.
• National Institute of Mental Health. Depression.
• National Institute for Health and Care Excellence. (2022). Depression in adults: treatment and management. NICE guideline NG222, Recommendations.
• Centre for Clinical Interventions. Back from the Bluez, Module 2: Behavioural Strategies for Managing Depression. Government of Western Australia.
• Centre for Clinical Interventions. Behavioural Activation Worksheet: Fun & Achievement. Government of Western Australia.