«Κερδίσαμε!» Η ψυχολογία των φιλάθλων

Ένας άνθρωπος στην Ελλάδα παρακολουθεί έναν αγώνα μιας Αγγλικής ή Ισπανικής ομάδας. Δε γνωρίζει προσωπικά κανέναν από τους παίκτες, δεν εργάζεται στην ομάδα και φυσικά δεν μπορεί να επηρεάσει το αποτέλεσμα του αγώνα. Κι όμως, όταν μπει το γκολ μπορεί να σηκωθεί από τον καναπέ, να φωνάξει και να αγκαλιάσει το διπλανό του. Αν η ομάδα του κερδίσει, η διάθεσή του μπορεί να παραμείνει ανεβασμένη για ώρες. Αν χάσει, μπορεί να απογοητευτεί, να θυμώσει ή να συνεχίσει να σκέφτεται τον αγώνα για αρκετή ώρα. Και συνήθως δε λέει «Κέρδισαν», λέει: «Κερδίσαμε!»

-Γιατί βιώνουμε τόσο έντονα κάτι στο οποίο στην πραγματικότητα δε συμμετείχαμε;
-Πώς μια αθλητική ομάδα γίνεται κομμάτι της ταυτότητάς μας;
-Και πώς είναι δυνατόν να αισθανόμαστε τόσο δεμένοι με μια ομάδα που μπορεί να βρίσκεται εκατοντάδες ή και χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά;

Η ψυχολογία των φιλάθλων προσπαθεί να εξηγήσει αυτή τη φαινομενικά παράδοξη σχέση: πώς ένα αθλητικό αποτέλεσμα στο οποίο δε συμμετέχουμε μπορεί να αποκτήσει τόσο προσωπικό και συναισθηματικό νόημα.

Γιατί η ομάδα γίνεται «εμείς»;

Για να κατανοήσουμε την ψυχολογία του φιλάθλου χρειάζεται να δούμε τον τρόπο με τον οποίο αντιλαμβανόμαστε τον ίδιο μας τον εαυτό. Όταν μας ζητούν να περιγράψουμε ποιοι είμαστε, δεν αναφερόμαστε μόνο στα ατομικά μας χαρακτηριστικά. Μπορεί να μιλήσουμε για το επάγγελμά μας, την οικογένειά μας, τον τόπο καταγωγής μας, την εθνικότητά μας ή τις κοινωνικές ομάδες στις οποίες αισθανόμαστε ότι ανήκουμε. Η Θεωρία της Κοινωνικής Ταυτότητας υποστηρίζει ότι ένα μέρος της εικόνας που έχουμε για τον εαυτό μας προέρχεται από αυτές τις ομάδες. Συνεπώς, δεν υπάρχει μόνο το «εγώ», αλλά και πολλά διαφορετικά «εμείς». Μέσα σε αυτά μπορεί να ενταχθεί και μια αθλητική ομάδα.

Όσο ισχυρότερη είναι η ταύτιση του φιλάθλου με αυτήν, τόσο λιγότερο την αντιλαμβάνεται ως έναν εξωτερικό οργανισμό, τον οποίο απλώς παρακολουθεί και τόσο περισσότερο ως μια ομάδα στην οποία αισθάνεται ότι ανήκει. Οι φίλαθλοι που ταυτίζονται περισσότερο με την ομάδα τους τείνουν να επενδύουν περισσότερο χρόνο, ενδιαφέρον και πιθανόν χρήματα στην παρακολούθησή της, ενώ αντιδρούν εντονότερα στις επιτυχίες και στις αποτυχίες της. Η ομάδα παύει να είναι μόνο «εκείνοι», αφού γίνεται και λίγο «εμείς».

«Κερδίσαμε»: όταν η επιτυχία των άλλων γίνεται λίγο και δική μας

Το 1976 ο Cialdini και οι συνεργάτες του παρατήρησαν ότι μετά από μια νίκη της πανεπιστημιακής ομάδας αμερικανικού ποδοσφαίρου, οι φοιτητές ήταν πιθανότερο να φορούν ρούχα που έφεραν το όνομα ή τα σύμβολα του πανεπιστημίου τους. Επίσης, χρησιμοποιούσαν συχνότερα τη λέξη «εμείς» όταν περιέγραφαν μια νίκη της ομάδας τους.

Το φαινόμενο ονομάστηκε Basking in Reflected Glory (BIRG), δηλαδή η τάση να συνδεόμαστε με την επιτυχία μιας ομάδας με την οποία ταυτιζόμαστε και, κατά κάποιον τρόπο, να «μοιραζόμαστε» τη δόξα της («αντανακλώμενη δόξα»). Η σύνδεσή τους με την ομάδα ήταν αρκετή ώστε η επιτυχία της να αποκτήσει προσωπικό νόημα, ακόμη κι αν δεν είχαν συμβάλει με κανέναν τρόπο στη νίκη. Όταν μια ομάδα αποτελεί μέρος του «εμείς», η επιτυχία της μπορεί να αποκτήσει προσωπική σημασία. Γι’ αυτό και μετά από μια μεγάλη νίκη τα σύμβολα της ομάδας γίνονται συχνά περισσότερο ορατά: η φανέλα, το κασκόλ, οι αναρτήσεις στα κοινωνικά δίκτυα και φυσικά το: «Τους κερδίσαμε!».

Τι συμβαίνει όταν η ομάδα χάνει;

Η αντίστροφη πλευρά της «αντανακλώμενης δόξας» ονομάζεται Cutting Off Reflected Failure (CORFing) και περιγράφει την τάση ορισμένων ανθρώπων να αποστασιοποιούνται από μια ομάδα μετά από μια αποτυχία, περιορίζοντας έτσι τη σύνδεσή τους με ένα αρνητικό αποτέλεσμα. Η απόσταση αυτή μπορεί να φανεί με απλούς τρόπους: λιγότερη προβολή των συμβόλων της ομάδας ή ακόμη και μια μικρή αλλαγή στην έκφραση: το «κερδίσαμε» μετά από μια ήττα μπορεί  να γίνει «έχασαν». Η χρήση του «αυτοί» αντί του «εμείς» δημιουργεί, έστω και προσωρινά, μεγαλύτερη απόσταση ανάμεσα στον φίλαθλο και την αποτυχία της ομάδας. Υπάρχουν βέβαια φίλαθλοι, που ταυτίζονται τόσο έντονα με την ομάδα τους, όπου είναι λιγότερο πιθανό να αποστασιοποιηθούν από αυτήν μετά από μια ήττα. Για αυτούς η σχέση με την ομάδα είναι αρκετά σημαντική ώστε να διατηρείται ακόμη και όταν τα αποτελέσματα είναι αρνητικά.

Η αντίδραση στην ήττα, δεν είναι απλώς το αντίθετο της αντίδρασης στη νίκη. Σε έρευνα των Hirt και συνεργατών, φίλαθλοι που παρακολούθησαν νίκη ή ήττα της ομάδας τους παρουσίασαν διαφορές στη διάθεση, στην αυτοαξιολόγηση, ακόμη και στον τρόπο με τον οποίο εκτιμούσαν τις πιθανότητες να πετύχουν οι ίδιοι σε άσχετες δραστηριότητες. Η σχέση ανάμεσα στο αποτέλεσμα ενός αγώνα και στην αυτοεκτίμηση δεν είναι τόσο απλή. Νεότερες μελέτες δείχνουν ότι μια ήττα μπορεί να επηρεάσει έντονα τη διάθεση χωρίς να οδηγεί απαραίτητα σε αντίστοιχη πτώση της αυτοεκτίμησης. Οι επιδράσεις φαίνεται να εξαρτώνται από παράγοντες όπως η σημασία που έχει η ομάδα για το άτομο, το πλαίσιο του αγώνα, το πόσο αναμενόμενο ήταν το αποτέλεσμα και ο τρόπος με τον οποίο ο ίδιος ο φίλαθλος το ερμηνεύει.

Συνεπώς θα ήταν πιο ακριβές να πούμε ότι οι νίκες και οι ήττες μιας σημαντικής για εμάς ομάδας μπορούν να επηρεάσουν τη διάθεσή μας και τον τρόπο με τον οποίο βλέπουμε προσωρινά τον εαυτό μας, όχι όμως με τον ίδιο τρόπο και στον ίδιο βαθμό σε όλους.

Όταν η ομάδα συνδέεται με την προσωπική μας ιστορία

Για κάποιον η ομάδα μπορεί να είναι απλώς μια μορφή ψυχαγωγίας, ενώ για άλλον μπορεί να αποτελεί μέρος της προσωπικής του ιστορίας. Μπορεί, για παράδειγμα, να την παρακολουθούσε από παιδί με ένα γονέα, να έχει δημιουργήσει φιλίες μέσα από αυτήν, να οργανώνει μέρος της εβδομάδας του γύρω από τους αγώνες της ή να έχει συνδέσει σημαντικές περιόδους της ζωής του με συγκεκριμένες επιτυχίες και αποτυχίες. Σε αυτήν την περίπτωση η ήττα δεν αφορά απλώς κάποιους αθλητές που έχασαν έναν αγώνα. Η ομάδα έχει συνδεθεί με αναμνήσεις, σχέσεις, σύμβολα και προσωπικές εμπειρίες. Γι’ αυτό και το αποτέλεσμα μπορεί να αποκτά πολύ μεγαλύτερο συναισθηματικό βάρος από όσο θα περίμενε κανείς.

Γιατί ταυτιζόμαστε με μια ομάδα χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά;

Θα μπορούσαμε να θεωρήσουμε ότι για να δημιουργηθεί μια ισχυρή σχέση με μια ομάδα χρειάζεται γεωγραφική εγγύτητα. Να μεγαλώσουμε στην πόλη της, να πηγαίνουμε στο γήπεδό της ή να βρισκόμαστε συνεχώς ανάμεσα σε φιλάθλους της. Στην πράξη όμως εκατομμύρια άνθρωποι υποστηρίζουν ομάδες που βρίσκονται σε άλλες πόλεις, άλλες χώρες, τις οποίες μπορεί να έχουν παρακολουθήσει ελάχιστες φορές ή και ποτέ από κοντά. Η γεωγραφική εγγύτητα δε φαίνεται να αποτελεί αναγκαία προϋπόθεση για ισχυρή ταύτιση. Μελέτη σε Έλληνες φιλάθλους συνέκρινε ανθρώπους που υποστήριζαν τοπικές ομάδες με φιλάθλους ξένων, γεωγραφικά απομακρυσμένων ομάδων. Οι ερευνητές βρήκαν ότι σημαντικές σχέσεις ανάμεσα στην ταύτιση με την ομάδα, τη συλλογική αυτοεκτίμηση και την προσωπική αυτοεκτίμηση εμφανίζονταν και στις δύο κατηγορίες φιλάθλων.

– Αν η εγγύτητα δεν είναι απαραίτητη, τι μας συνδέει με μια μακρινή ομάδα;

Σε νεότερη μελέτη περισσότερων από 1.200 φιλάθλων, ένας παράγοντας που φάνηκε να έχει σημασία ήταν η αντιλαμβανόμενη ιδιαιτερότητα της ομάδας: τα χαρακτηριστικά δηλαδή που ο φίλαθλος θεωρεί ότι την κάνουν ξεχωριστή από τις υπόλοιπες. Έτσι, κάποιος μπορεί να συνδέεται με την ιστορία της, με έναν παίκτη που θαύμαζε ως παιδί, με τον τρόπο παιχνιδιού της, με έναν γονέα ή φίλο που την υποστήριζε ή με όσα θεωρεί ότι η ομάδα συμβολίζει. Σε αυτή την περίπτωση η απόσταση μπορεί να είναι γεωγραφική χωρίς να είναι ψυχολογική.

Έχει σημασία αν το άθλημα είναι ομαδικό ή ατομικό;

Έως τώρα αναφερθήκαμε κυρίως για την ταύτιση με μια ομάδα. Τι συμβαίνει όμως όταν παρακολουθούμε ένα ατομικό άθλημα, όπως το τένις, ο στίβος ή η κολύμβηση;

Η δυνατότητα ταύτισης δεν εξαφανίζεται. Αυτό που μπορεί να αλλάζει είναι με ποιον ή με τι ακριβώς ταυτίζεται ο φίλαθλος. Στα ομαδικά αθλήματα η ίδια η ομάδα προσφέρει ένα ιδιαίτερα εμφανές συλλογικό «εμείς»: κοινά χρώματα, ιστορία, αντίπαλοι, παραδόσεις και μια κοινότητα φιλάθλων που συνεχίζει να υπάρχει ακόμη κι όταν αλλάζουν οι παίκτες. Στα ατομικά αθλήματα η σύνδεση μπορεί να εστιάζει περισσότερο σε έναν συγκεκριμένο αθλητή. Ένας φίλαθλος του τένις μπορεί να ακολουθεί για χρόνια την πορεία ενός παίκτη, να γνωρίζει τις δυσκολίες, τους τραυματισμούς και τις σημαντικές στιγμές της καριέρας του και να επενδύει συναισθηματικά στις επιτυχίες και στις αποτυχίες του.

Αυτό δε σημαίνει ότι τα ομαδικά αθλήματα προκαλούν πάντοτε πιο «συλλογικές» αντιδράσεις και τα ατομικά πιο «προσωπικές». Ωστόσο, συλλογικές μορφές ταύτισης μπορούν να εμφανιστούν και στους φιλάθλους ατομικών αθλημάτων. Αυτό γίνεται φανερό στις διεθνείς διοργανώσεις. Ένας αθλητής μπορεί να αγωνίζεται μόνος του, αλλά ταυτόχρονα να εκπροσωπεί μια χώρα. Μελέτες έχουν δείξει ότι, υπό ορισμένες συνθήκες, η επιτυχία ενός αθλητή σε ατομικό άθλημα μπορεί να ενισχύσει την εθνική ταύτιση. Δεδομένα από το χώρο των Ολυμπιακών Αγώνων υποστηρίζουν ότι η εθνική ομάδα μπορεί να αποτελέσει ισχυρό σημείο σύνδεσης για τον φίλαθλο, ακόμη και όταν η ίδια η αγωνιστική προσπάθεια είναι ατομική. Με αυτό τον τρόπο μια ατομική αθλητική επιτυχία μπορεί να βιωθεί μέσα από ένα πολύ ευρύτερο «εμείς»: δεν κέρδισε απλώς ένας αθλητής, «πήραμε το χρυσό». Ίσως λοιπόν το σημαντικότερο ερώτημα να μην είναι αν ένα άθλημα είναι ομαδικό ή ατομικό, αλλά: ποιο είναι κάθε φορά το «εμείς» που ενεργοποιείται;

Άλλοτε είναι ένας σύλλογος, άλλοτε η σύνδεση οργανώνεται γύρω από έναν συγκεκριμένο αθλητή και άλλοτε γύρω από μια ευρύτερη ταυτότητα, όπως η εθνική.

Το ζούμε όλοι με τον ίδιο τρόπο; Ηλικία και φύλο

Η σχέση με μια ομάδα ή έναν αθλητή δεν εκφράζεται με τον ίδιο τρόπο σε όλους.  Παλαιότερες μελέτες κατέγραφαν συχνά υψηλότερα επίπεδα αθλητικής ταύτισης στους άνδρες. Η νεότερη εικόνα είναι πιο σύνθετη αφού, σε πρόσφατη μελέτη φιλάθλων επαγγελματικού baseball δε βρέθηκε σημαντική διαφορά στην ταύτιση ανδρών και γυναικών με την ομάδα τους. Βρέθηκαν όμως διαφορές σε ορισμένους λόγους για τους οποίους παρακολουθούσαν το άθλημα. Αυτό μας υπενθυμίζει ότι δεν υπάρχει απαραίτητα ένας «ανδρικός» και ένας «γυναικείος» τρόπος να είναι κάποιος φίλαθλος. Το κοινωνικό περιβάλλον, το συγκεκριμένο άθλημα και οι εμπειρίες μέσα από τις οποίες κάποιος συνδέθηκε μαζί του φαίνεται να έχουν επίσης σημασία.

Κάτι αντίστοιχο συμβαίνει και με την ηλικία. Σε μεγάλη μελέτη περισσότερων από 2.500 ενηλίκων ηλικίας 40 έως 87 ετών, οι περισσότεροι ανέφεραν ότι το ενδιαφέρον τους για τον αθλητισμό είχε μειωθεί με την πάροδο των χρόνων. Ανέφεραν συχνότερα αλλαγή προτεραιοτήτων, λιγότερο διαθέσιμο χρόνο και μικρότερη ένταση του πάθους τους. Δε συνέβη όμως σε όλους το ίδιο. Για μια μικρότερη ομάδα το ενδιαφέρον αυξήθηκε, συχνά επειδή ο αθλητισμός είχε γίνει περισσότερο ένας τρόπος σύνδεσης με την οικογένεια, τους φίλους ή την αγαπημένη τους ομάδα.

Δεν υποστηρίζουμε μόνο μια ομάδα. Ανήκουμε και σε μια κοινότητα

Ο φίλαθλος δε συνδέεται μόνο με τους αθλητές. Συνδέεται και με άλλους φιλάθλους. Δύο άνθρωποι που δε γνωρίζονται μπορεί να συναντηθούν σε μια ξένη πόλη φορώντας την ίδια φανέλα και αμέσως να αισθανθούν ότι έχουν κάτι κοινό. Στο γήπεδο χιλιάδες διαφορετικοί άνθρωποι τραγουδούν τα ίδια συνθήματα, αντιδρούν ταυτόχρονα στο ίδιο γεγονός και για λίγες ώρες αποκτούν μια κοινή ταυτότητα. Αυτό το αίσθημα του ανήκειν αποτελεί σημαντικό μέρος της ψυχολογίας του φιλάθλου. Η ισχυρότερη ταύτιση με μια ομάδα έχει συσχετιστεί με δείκτες όπως η κοινωνική σύνδεση, η συλλογική αυτοεκτίμηση και η μικρότερη μοναξιά. Στο σημείο αυτό θα ήταν οφέλιμο να τονίσουμε ότι οι περισσότερες από αυτές τις μελέτες δεν αποδεικνύουν ότι η ισχυρότερη ταύτιση με μια ομάδα προκαλεί από μόνη της καλύτερη ψυχική υγεία.

Όταν η ταύτιση γίνεται ιδιαίτερα έντονη

Για τους περισσότερους φιλάθλους, η συναισθηματική συμμετοχή στις νίκες και στις ήττες αποτελεί μέρος της συνηθισμένης εμπειρίας του αθλητισμού. Χαιρόμαστε με μια νίκη, απογοητευόμαστε με μια ήττα και στη συνέχεια συνεχίζουμε τη ζωή μας. Υπάρχουν όμως πολύ διαφορετικοί βαθμοί ταύτισης.

Μια νεότερη κατεύθυνση της έρευνας εξετάζει κατά πόσο η Θεωρία της «Συγχώνευσης Ταυτότητας» (identity fusion) μπορεί να εξηγήσει τις ιδιαίτερα έντονες μορφές αφοσίωσης. Στη «συγχώνευση ταυτότητας», το προσωπικό «εγώ» και η ταυτότητα του ατόμου ως μέλους της ομάδας συνδέονται ιδιαίτερα στενά, χωρίς το ένα να αντικαθιστά το άλλο. Μια σημαντική διαφορά από την κοινωνική ταύτιση είναι αυτό που οι ερευνητές περιγράφουν ως ένα «σπλαχνικό αίσθημα ενότητας» (visceral feeling of oneness): η σύνδεση δεν αφορά μόνο την ομάδα ως αφηρημένη κατηγορία, αλλά μπορεί να περιλαμβάνει ιδιαίτερα στενούς, ακόμη και οικογενειακού τύπου, δεσμούς με όσους αποτελούν μέρος του ίδιου «εμείς». Η «συγχώνευση ταυτότητας» έχει συνδεθεί με μεγαλύτερη προθυμία για προσωπικό κόστος ή ακόμη και ακραίες πράξεις υπέρ της ομάδας. Η εφαρμογή αυτής της προσέγγισης στους αθλητικούς φιλάθλους είναι πρόσφατη και παραμένει υπό διερεύνηση.

Η ισχυρή ταύτιση με μια ομάδα δεν αποτελεί από μόνη της πρόβλημα. Μπορεί να προσφέρει χαρά, κοινές εμπειρίες, κοινωνικές σχέσεις και αναμνήσεις. Το ζήτημα αλλάζει όταν η ομάδα παύει να αποτελεί «ένα μέρος της ζωής» και αρχίζει να καθορίζει δυσανάλογα την αυτοεκτίμηση, τη διάθεση, τις σχέσεις ή τη συμπεριφορά του ατόμου. Ή όταν η αφοσίωση στο «εμείς» μετατρέπεται σε εχθρότητα απέναντι στο «αυτοί».

Τελικά, γιατί μας νοιάζει τόσο;

Αν δούμε έναν αγώνα αποκλειστικά ως εξωτερικοί παρατηρητές, φαίνεται παράξενο: κάποιοι άνθρωποι αγωνίζονται σε ένα γήπεδο και το αποτέλεσμα δε μεταβάλλει αντικειμενικά τη ζωή των ανθρώπων που το παρακολουθούν. Ο φίλαθλος όμως δεν είναι ψυχολογικά ένας εντελώς εξωτερικός παρατηρητής. Μέσα από την ταύτιση, η ομάδα μπορεί να γίνει μέρος της κοινωνικής του ταυτότητας. Μέσα από την κοινή υποστήριξή της μπορούν να δημιουργηθούν σχέσεις και ένα αίσθημα κοινότητας. Οι επιτυχίες ή οι αποτυχίες της αποκτούν προσωπικό νόημα επειδή αφορούν ένα «εμείς» στο οποίο αισθάνεται ότι ανήκει.

Γι’ αυτό ένας άνθρωπος μπορεί να κάθεται χιλιάδες χιλιόμετρα μακριά από το γήπεδο, χωρίς να γνωρίζει κανέναν από τους αθλητές, και στο τελευταίο λεπτό ενός αγώνα να περιμένει με αγωνία ένα γκολ. Και αν τελικά αυτό μπει, να μην πει «Κέρδισαν», αλλά: «Κερδίσαμε!»

πηγές:

• Cialdini, R. B., Borden, R. J., Thorne, A., Walker, M. R., Freeman, S., & Sloan, L. R. (1976). *Basking in reflected glory: Three (football) field studies*. Journal of Personality and Social Psychology, 34(3), 366–375
• Hirt, E. R., Zillmann, D., Erickson, G. A., & Kennedy, C. (1992). *Costs and benefits of allegiance: Changes in fans’ self-ascribed competencies after team victory versus defeat*. Journal of Personality and Social Psychology, 63(5), 724–738
• Wann, D. L., & Branscombe, N. R. (1990). Die-Hard and Fair-Weather Fans: Effects of Identification on BIRGing and CORFing Tendencies. Journal of Sport and Social Issues, 14(2), 103–117
• Wann, D. L. (2006). *Understanding the positive social psychological benefits of sport team identification: The Team Identification–Social Psychological Health Model*. Group Dynamics: Theory, Research, and Practice, 10(4), 272–296
• Lianopoulos, Y., Theodorakis, N. D., Tsigilis, N., Gardikiotis, A., & Koustelios, A. (2020). *Elevating self-esteem through sport team identification: A study about local and distant sport fans*. International Journal of Sports Marketing and Sponsorship, 21(4), 695–718
• Lintumäki, P., & Koll, O. (2024). *Sport team identification: A social identity perspective comparing local and distant fans*. International Journal of Sports Marketing and Sponsorship, 25(1)
• Koo, T., Kwon, H. H., Shin, J., & Baeck, J. (2025). *Is social identity theory enough to cover sports fans’ behavior? Additional perspective from identity fusion theory*. Frontiers in Psychology, 16, 1574520
• Jiang, B. (S.), Brummett, K. J., Svetina Valdivia, D., Williams, A., & Byon, K. K. (2025). Developing and Validating the Athlete Fan Identification Scale (AFIS) Using Classical and Modern Approaches. Measurement in Physical Education and Exercise Science
• Hwang, Y., Koesters, T. C., & Ballouli, K. (2026). Comparative study of US Olympic fandom: Multi-level attachment dynamics across summer and winter games. International Journal of Sports Marketing and Sponsorship, 27(3), 498–521
• Lee, H. Y., Jung, I.-W., & Choi, C. (2026). More than a Game: Gender Differences in Spectator Motivation, Team Identification, and Price Sensitivity Among Professional Sport Fans. Social Sciences, 15(8), 533
• Gantz, W., & Lewis, N. (2023). Sports Fanship Changes Across the Lifespan. Communication & Sport, 11(1), 8–27
• Swann, W. B., Jr., Jetten, J., Gómez, A., Whitehouse, H., & Bastian, B. (2012). When group membership gets personal: A theory of identity fusion. Psychological Review, 119(3), 441–456